Η Αξία της Ανθρώπινης Ζωής και οι Θεσμικές Ακαμψίες

 

Η Αξία της Ανθρώπινης Ζωής και οι Θεσμικές Ακαμψίες¹

Με απόλυτο και ειλικρινή σεβασμό στις οικογένειες των τραγικών θυμάτων, απολογούμαι και ζητώ συγνώμη εκ των προτέρων για το κείμενο που ακολουθεί. Στόχος μου δεν είναι η υποβάθμιση του μεγέθους των τραγωδιών ούτε ο κυνικός απολογισμός του κόστους αυτών σε οικονομικές μονάδες μέτρησης, τουναντίον, πρόκειται για μια απόπειρα να αναδεικνυθεί το βαρύ και τεράστιο κόστος - τίμημα που πληρώνουν οι άνθρωποι όταν οι θεσμοί και οι ηγεσίες τους αποδεικνύονται, επιεικώς, ανεπαρκείς και ανίκανοι να ανταπεξέλθουν στο ύψος των περιστάσεων ή όταν στο τραπέζι της διακυβέρνησης μιας χώρας παίζονται άλλα παιχνίδια…αυτά, υπό το πρίσμα των οικονομικών ως μιας κοινωνικής επιστήμης.

Η απώλεια ανθρώπινων ζωών είναι κάτι που κανένα μέτρο και καμία επιστήμη δεν μπορεί να καταγράψει επαρκώς. Η ανθρώπινη ζωή είναι ανεκτίμητη. Ωστόσο (μεταξύ

πολλών άλλων πυρκαγιών οι οποίες, την στιγμή που γράφεται το παρόν κείμενο, ακόμη μαίνονται) τα πρόσφατα τραγικά γεγονότα, όπως οι τραγικές πυρκαγιές του 2007, 23 Ιουλίου 2018, 2023, και η προ λίγων ημερών εκδηλωθείσα πυρκαγιά στην Αττική, καθώς και η τραγωδία στα Τέμπη στις 28 Φεβρουαρίου 2023, μας υπενθυμίζουν πόσο βαρύ είναι το τίμημα που πληρώνουν οι άνθρωποι όταν οι θεσμοί και οι ηγεσίες μας δεν ανταποκρίνονται στις ευθύνες τους.

Η προσέγγιση αυτών των γεγονότων από την οικονομική σκοπιά δεν αποσκοπεί να μετρήσει την αξία των ζωών που χάθηκαν σε χρηματικούς όρους, αλλά να τονίσει το βαρύ κοινωνικό και οικονομικό κόστος που προκύπτει όταν παραβλέπουμε την ανθρώπινη αξία στις πολιτικές μας αποφάσεις. Οι θεσμικές ανεπάρκειες έχουν πραγματικό, οδυνηρό αντίκτυπο στις ζωές των ανθρώπων και μπορούν να οδηγήσουν σε καταστροφικές συνέπειες, όπως αυτές που βιώσαμε πρόσφατα.

Αυτά τα γεγονότα καθιστούν επιτακτική ανάγκη την αλλαγή και δέσμευση για τη δημιουργία θεσμών που σέβονται και προστατεύουν την ανθρώπινη ζωή πάνω απ’ όλα. Μια ισχυρότερη, πιο δίκαιη κοινωνία είναι αυτή που μαθαίνει από τις τραγωδίες και αγωνίζεται ουσιαστικά και πραγματικά να τις αποτρέψει στο μέλλον.

Η οικονομική επιστήμη μας παρέχει εργαλεία για να αξιολογήσουμε την αξία της ανθρώπινης ζωής μέσα από την επίδραση των θεσμών στην κοινωνική ευημερία και την οικονομική ανάπτυξη. Η θεωρία του Daron Acemoglu τονίζει ότι οι θεσμοί παίζουν καθοριστικό ρόλο στην οικονομική απόδοση, και η ανάλυση τους είναι κρίσιμη για την κατανόηση των συνεπειών των πρόσφατων κρίσεων στην Ελλάδα, όπως οι μεγάλες και τραγικές πυρκαγιές των ετών 2007, 2018, 2023, και 2024, και η τραγωδία στα Τέμπη το 2023.

Οι πυρκαγιές των τελευταίων ετών στην Ελλάδα έχουν δημιουργήσει σημαντικά αρνητικά εξωτερικά αποτελέσματα (αρνητικές εξωτερικότητες²), που επηρεάζουν την κοινωνική ευημερία. Οι εξωτερικότητες αυτές περιλαμβάνουν την καταστροφή των δασικών πόρων, την απώλεια ζωής, την επιβάρυνση της δημόσιας υγείας λόγω ρύπανσης, και τις μακροχρόνιες επιπτώσεις στην τουριστική βιομηχανία και τη γεωργία. Αυτές οι επιπτώσεις αντιπροσωπεύουν σημαντικό κοινωνικό κόστος που δεν εσωτερικεύεται επαρκώς από τις τρέχουσες πολιτικές και θεσμούς.

Η οικονομική ανάλυση υποδεικνύει ότι οι θεσμικές αδυναμίες, όπως η κακή διαχείριση των φυσικών πόρων και η ανεπαρκής επένδυση σε υποδομές πρόληψης και αντιμετώπισης καταστροφών, οδηγούν σε αποτυχίες της αγοράς. Για παράδειγμα, η έλλειψη αποτελεσματικού σχεδιασμού και συντονισμού έχει ως αποτέλεσμα την αύξηση των οικονομικών απωλειών από πυρκαγιές. Σε αυτή την περίπτωση, η αξία της ανθρώπινης ζωής και της περιουσίας που χάνονται εξαιτίας αυτών των καταστροφών αντικατοπτρίζει το υψηλό κοινωνικό κόστος των ανεπαρκών θεσμών.

Η τραγωδία στα Τέμπη είναι ένα παράδειγμα όπου η αποτυχία των θεσμών στην επαρκή διαχείριση και συντήρηση των υποδομών μεταφορών είχε δραματικές οικονομικές συνέπειες. Από την οικονομική σκοπιά, μπορούμε να εξετάσουμε το κόστος αυτό ως το άθροισμα των άμεσων δαπανών (όπως οι αποζημιώσεις, το κόστος υγειονομικής περίθαλψης, και οι ζημιές στις υποδομές) και των έμμεσων οικονομικών απωλειών (όπως η μείωση της παραγωγικότητας και η απώλεια της εμπιστοσύνης των πολιτών προς το κράτος).

Η αποτυχία των θεσμών να παρέχουν ασφαλείς και λειτουργικές υποδομές υποδηλώνει μια μορφή θεσμικής ανεπάρκειας, η οποία μπορεί να αποδοθεί στην ανεπαρκή κανονιστική εποπτεία και τις ανεπαρκείς επενδύσεις στην ασφάλεια. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα την υποτίμηση της αξίας της ανθρώπινης ζωής στην οικονομική ανάλυση κόστους-οφέλους, καθώς οι αποφάσεις που ελήφθησαν δεν εσωτερίκευσαν το πλήρες κόστος των πιθανών ανθρώπινων απωλειών.

Οι συνεχείς θεσμικές αποτυχίες στην Ελλάδα, όπως αποκαλύπτονται από τις τραγικές πυρκαγιές και την τραγωδία στα Τέμπη, έχουν σοβαρές μακροοικονομικές επιπτώσεις. Οδηγούν σε μείωση της εμπιστοσύνης των επενδυτών, αυξάνοντας το κόστος κεφαλαίου και μειώνοντας την ελκυστικότητα της χώρας ως επενδυτικού προορισμού. Η θεσμική αδυναμία αυξάνει επίσης την πολιτική και οικονομική αβεβαιότητα, γεγονός που επηρεάζει αρνητικά τις προσδοκίες για μακροπρόθεσμη οικονομική ανάπτυξη.

Η ανάλυση της οικονομικής επιστήμης δείχνει ότι οι θεσμοί που αποτυγχάνουν να διασφαλίσουν τη διαφάνεια, τη λογοδοσία και την αποτελεσματικότητα στις κρίσιμες λειτουργίες τους δημιουργούν συνθήκες που επιδεινώνουν τις οικονομικές επιδόσεις. Η οικονομική θεωρία τονίζει ότι οι επενδύσεις σε θεσμικές μεταρρυθμίσεις που προωθούν τη διαφάνεια, την υπευθυνότητα και την προστασία της ανθρώπινης ζωής μπορούν να αυξήσουν την παραγωγικότητα και την ανταγωνιστικότητα, οδηγώντας σε μακροπρόθεσμη βιώσιμη ανάπτυξη.

Εν κατά κλείδι, γίνεται σαφές ότι η Ελλάδα χρειάζεται θεσμικές μεταρρυθμίσεις που θα βελτιώσουν τη λειτουργία των θεσμών της και θα ελαχιστοποιήσουν τα κοινωνικά κόστη των κρίσεων. Αυτές οι μεταρρυθμίσεις θα πρέπει να περιλαμβάνουν τη βελτίωση της διαχείρισης των δημόσιων πόρων, την ενίσχυση των επενδύσεων σε υποδομές ασφαλείας και την αναδιάρθρωση των μηχανισμών εποπτείας και λογοδοσίας.

Η οικονομική δικαιοσύνη μπορεί να επιτευχθεί μόνο όταν οι θεσμοί λειτουργούν με διαφάνεια και προάγουν την ίση πρόσβαση σε ευκαιρίες και πόρους για όλους τους πολίτες. Αυτή η δικαιοσύνη δεν είναι μόνο ζήτημα ηθικής, αλλά και οικονομικής αποδοτικότητας, καθώς οι κοινωνίες με ισχυρούς θεσμούς είναι πιο ανθεκτικές στις κρίσεις, πιο σταθερές και πιο ικανές να επιτύχουν μακροπρόθεσμη οικονομική ανάπτυξη.

Η ανάλυση από την οπτική της οικονομικής επιστήμης δείχνει ότι η αξία της ανθρώπινης ζωής και η κοινωνική ευημερία συνδέονται άρρηκτα με τη λειτουργία των θεσμών. Επενδύοντας σε ισχυρούς και συμπεριληπτικούς θεσμούς, η χώρα μπορεί να δημιουργήσει μια πιο βιώσιμη και ανθεκτική οικονομία, που θα εκτιμά και θα προστατεύει πραγματικά την ανθρώπινη ζωή.

 

1. Οι "θεσμικές ακαμψίες" ή "θεσμικές αναποτελεσματικότητες", περιγράφουν καταστάσεις όπου οι θεσμοί, καθώς μεγαλώνουν ή γίνονται πιο πολύπλοκοι, χάνουν την αποτελεσματικότητά τους ή αντιμετωπίζουν δυσκολίες στην προσαρμογή και στη διαχείριση πόρων. Αντί να λειτουργούν καλύτερα με το μέγεθος, αυτοί οι θεσμοί μπορεί να αντιμετωπίζουν αυξημένη γραφειοκρατία, σπατάλη πόρων, ή αδυναμία να ανταποκριθούν στις ανάγκες της κοινωνίας.

2. Λοιπόν, στην οικονομία, μια "εξωτερικότητα" είναι όταν οι πράξεις κάποιου επηρεάζουν άλλους ανθρώπους χωρίς να πληρώσει ή να πάρει άδεια για αυτό.

Υπάρχουν δύο είδη εξωτερικοτήτων:

1. Αρνητική εξωτερικότητα: Όπως όταν κάποιος ρίχνει σκουπίδια και βρωμίζει τον κήπο σου. Αυτό βλάπτει άλλους χωρίς να πληρώσει κανείς για αυτό.
2. Θετική εξωτερικότητα: Όπως όταν ένας γείτονας φυτεύει όμορφα λουλούδια και ολόκληρη η γειτονιά φαίνεται πιο ωραία και μυρίζει όμορφα. Αυτό είναι καλό για όλους, αλλά ο γείτονας δεν παίρνει τίποτα παραπάνω για την προσπάθειά του.

Έτσι, μια "εξωτερικότητα" είναι όταν κάτι που κάνει κάποιος επηρεάζει και τους άλλους – είτε με καλό είτε με κακό τρόπο – χωρίς να υπολογίζεται αυτό στις κανονικές αγοραπωλησίες ή πληρωμές.